بقایا، اثر یا ردپایی از یک حیوان یا گیاه مربوط به دوران زمین شناسی گذشته که در پوسته زمین حفظ شده است، فسیل نامیده می شود. فسیل نمونه ای است که شواهد فیزیکی وقوع حیات باستانی را نشان می دهد. فسیل ها ذخیره می شوند تا دانشمندان بتوانند در آینده آنها را مورد مطالعه قرار دهند.
به گزارش همشهری آنلاین، دادههای حاصل از فسیل ها منبع اصلی اطلاعات در مورد تاریخ حیات روی زمین هستند. تنها بخش کوچکی از موجودات باستانی به عنوان فسیل حفظ شده اند و معمولا فقط موجوداتی هستند که اسکلت یا پوسته جامد دارند. بخش های سخت تغییر نیافته، مانند پوسته صدف ها، در سنگ های رسوبی نسبتا رایج هستند. جاسازی حشرهها در کهربا و حفظ ماموت ها در یخ، نمونه های نادر اما قابل توجهی از حفظ بافت های نرم توسط فسیل هستند. البته ردپاهای موجوداتی مانند ردپاها و مسیرها نیز ممکن است حفظ شوند.
فسیلهایی که در گذشته تشکیل شده اند، در لایه های زمین با سنین مختلف قرار گرفته اند. در یک بخش زمین شناسی دست نخورده از پوسته زمین، لایه های عمیق تر و لایه های قدیمی تر هستند. فسیل های قرار گرفته در لایههای متوالی، تصویری زمانی از تکامل ارائه می دهند. مکان های خاصی روی زمین وجود دارند که شرایط منحصر به فردی برای حفظ فسیل ها دارند که به آن مناطق فسیلی گفته می شود. مناطق فسیلی در یکسری از کشورها وجود دارد؛ کشورهایی مانند ایران، کانادا، آفریقای جنوبی، آمریکا، مکزیک، مغولستان، چین، انگلیس و …
مناطق فسیلی در ایران
در ایران مهمترین منطقه فسیلی در مراغه قرار دارد. البته این منطقه جزو پنج منطقه مهم فسیل مهره دار جهان محسوب می شود. مراغه فسیل های متنوعی از پستانداران منقرض شده را در خود جای داده است. این منطقه از سالیان بسیار دور مورد توجه فسیل شناسان، دیرین شناسان و زمین شناسان داخلی و خارجی بوده است. در مراحل مختلف کاوش های فسیل شناسی، فسیل های ارزشمند و منحصر به فردی از این منطقه یافت شده است. از این رو این منطقه با اتفاق نظر بسیاری از زمین شناسان، «بهشت فسیلی ایران» نامیده شده است. فسیل های جانوران گوشتخوار و گیاهخوار منطقه فسیلی مراغه با قدمت ۱۳ میلیون ساله از غنی ترین مجموعه فسیلی جهان به شمار می رود. مجموعه فونای (موجودات جانوری) موجود سازند استخواندار مراغه در اطراف آتشفشان سهند بیانگر جانوران نواحی استپی بوده و شامل جانوران فسیلی مختلف از جمله انواع متعددی از آنتولوپ ها(آهوها)، بویده ها(گاوسانان)، زرافه، خانواده فیلدائه (سک سانان) و ماشیرودونت که نوع بهتر و مشخص تر آن ببر دندان شمشیری است. در این منطقه از خانواده هیانیدائه (حیوانات گوشتخوار) دو جنس کروکوتا و ایکتیوتریوم (نوعی گربه سان) تشخیص داده شده و از میان خانواده اکوئیدائه جنس اسب یا هیپاریون در رسوبات قاره ای عصر پلیوسن در انواع متعددی یافت شده است. منطقه فسیلی مراغه به علت داشتن فسیلهایی از علفخواران بزرگ از خانواده فیل ها به ویژه Dinotherium و،Mastedont کرگدن ها و پریمات (موجودات عالی از جمله انسان ها و میمونها) از شهرت جهانی برخوردار است.
دومین منطقه فسیلی در ایران در طبس قرار دارد. اکتشاف شرکت ملی نفت ایران در زمستان سال ۱۳۹۱ و برای اولین بار در منطقه طبس طی مراحل نمونه برداری فسیل ها از نهشته های سازند نایبند که مربوط به حدود ۲۰۳ تا ۱۷۵ میلیون سال پیش (تریاس – ژوراسیک) هستند، ردپاهایی در معدن پروده کشف شد. این ردپا متعلق به تتراپود (Tetrapod) های کوچک اواخر تریاس- ژوراسیک و متعلق به جنس Batrachopus هستند. جنس Batrachopus از کوروکودیل شکل هایی هستند که بیشتر در اوایل ژوراسیک – و نیز اواخر تریاس – می زیسته اند. این قدیمی ترین ردپای مهره داران عصر دایناسورها در ایران است.
همچنین موزه میراث زمین طبس با دارا بودن ۶۰۰ نمونه انواع سنگها، کانیها و مواد معدنی توانسته نظر بسیاری از علاقهمندان این حوزه را به خود جلب کند. قدیمی ترین فسیلی که در ژئوپارک طبس نگهداری می شود مربوط به ۵۳۰ میلیون سال پیش بوده و از جاذبه های دیدنی برای گردشگری در این شهرستان است.
