گردشگری بیضابطه، معدنکاری و آلودگی، غارهای ایران بهعنوان گنجینههای کهن سرزمین را در معرض تخریب و نابودی قرار داده است.
همشهریآنلاین – مجیدجباری: دوم مهرماه، روز جهانی غار پاک، فرصتی برای یادآوری ارزش اکوسیستمهایی است که دور از چشم انسان در اعماق زمین قرار دارند، اما نقش مهمی در حفظ منابع آب، تنوع زیستی و تاریخ طبیعی ایفا میکنند. کارشناسان غارشناسی هشدار میدهند که بسیاری از غارهای ایران امروز با تهدیدهایی مانند گردشگری بیضابطه، معدنکاری، راهسازی، آلودگی آب و تخریب فیزیکی روبهرو هستند.
رئیس سابق انجمن غار و غارشناسی ایرانیان، غارها را به «فریزرهای طبیعی زمین» تشبیه میکند و میگوید: همانطور که انسان مواد ارزشمند غذایی را برای استفاده در آینده در فریزر نگهداری میکند، غارها نیز بخشی از ارزشمندترین ذخایر طبیعی زمین را در خود حفظ کردهاند.
جواد نظامدوست در گفتوگو با همشهریآنلاین میافزاید: بسیاری از منابع آب زیرزمینی و آبهای کارستی در غارها ذخیره شدهاند و برخی از آنها قدمتی چند میلیون ساله دارند. غارها همچنین زیستگاه گونههایی مانند خفاشها، خرسها، گوشتخواران کوچک، حشرات و انواع میکروارگانیسمها هستند و نقشی مهم در پایداری اکوسیستمهای اطراف خود ایفا میکنند.
نظامدوست با اشاره به نقش خفاشها در کنترل طبیعی آفات کشاورزی میگوید: خفاشها میتوانند بدون نیاز به سموم شیمیایی، بسیاری از حشرات و لاروهای آسیبزننده به محصولات کشاورزی را کنترل کنند و به کشاورزان کمک برسانند.
غارها؛ شناسنامه طبیعی و تاریخی سرزمین
این غارشناس میگوید: غارها منابع ارزشمند برای مطالعات اقلیمشناسی، دیرینهشناسی، باستانشناسی، آبشناسی و زیستشناسی به شمار میروند. ایران به دلیل گستردگی سازندهای کارستی ظرفیت بالایی در زمینه غارها دارد. تاکنون حدود ۲۵۰۰ تا ۲۶۰۰ غار در کشور شناسایی شده، اما تعداد غارهایی که بهطور کامل مطالعه و مستندسازی شده باشند، بسیار محدود است.
گردشگری شتابزده، تهدیدی برای غارها
نظامدوست یکی از مهمترین تهدیدهای غارهای ایران را تبدیل شتابزده آنها به مقاصد گردشگری میداند و تصریح میکند: در بسیاری از موارد، به محض شناسایی یک غار، فشارهایی برای ایجاد مسیر دسترسی، جاده، تأسیسات و بازدید عمومی آغاز میشود که میتواند به ساختار طبیعی غار وارد کند.
او غار نخجیر در استان مرکزی را نمونهای از این مداخلات عنوان میکند و میافزاید: برای تسهیل ورود و خروج گردشگران، یک تونل چندصد متری در انتهای غار حفر و این اقدام باعث تغییر جریان هوا و کاهش رطوبت طبیعی غار شده و بخشی از پویایی طبیعی آن را از بین برده است.
زخم معدنکاری بر پیکر غارها
نظامدوست معدنکاری را از دیگر تهدیدهای مهم غارهای کشور میداند و در این زمینه به غار سراب در همدان اشاره میکند که فعالیتهای معدنی به آن آسیب جدی وارد کرده است. ضمن اینکه غار جهنم در منطقه طبس نیز که سالها پیش توسط غارنوردان شناسایی شد، بعدها در جریان فعالیتهای معدنی بهطور کامل از بین رفت و امروز اثری از این غار باقی نمانده است.
زباله، یادگارینویسی و آلودگی آب
رئیس سابق انجمن غار و غارشناسی ایرانیان میگوید: برخلاف محیطهای سطحی، زباله در غارها بهدلیل نبود نور خورشید و شرایط طبیعی تجزیه، ماندگاری بسیار طولانی دارند و میتوانند منابع آب و زیستمندان غار را تحت تأثیر قرار دهند. به همین دلیل، از سال ۱۳۸۹ برنامههای پاکسازی غارها با مشارکت غارنوردان، انجمنهای مردمنهاد و نهادهای مسئول آغاز شد و همچنان ادامه دارد. با این حال، هنوز در برخی غارهای پرتردد، از جمله رودافشان و یخمراد، آثار زباله و تخریب مشاهده میشود. علاوه بر این، یادگارینویسی روی دیوارهها و سازندهای آهکی، یکی دیگر از آسیبهای رایج در غارهاست که حذف آنها بسیار دشوار و گاهی ناممکن است.
نورپردازی نامناسب و تهدید غارهای یخی
نظامدوست استفاده از نورهای رنگی و گرم در برخی غارهای گردشگری را نیز اقدامی آسیبزا میداند و میگوید: روشن ماندن دائمی چراغها، علاوه بر افزایش دمای محیط، زمینه رشد خزه و سبزینه را فراهم میکند و به شرایط طبیعی غار آسیب میزند. به همین خاطر، استفاده از نورهای سرد و سامانههای روشنایی مجهز به حسگر حرکتی، راهکاری مناسب برای کاهش این آسیبهاست.
این کارشناس برجسته کشور همچنین نسبت به وضعیت غارهای یخی هشدار میدهد و میگوید: ورود بیش از ظرفیت گردشگران و تغییر شرایط طبیعی باعث کاهش ذخایر یخی در برخی غارها شده است. یخهای موجود در این غارها میتوانند اطلاعات ارزشمندی از شرایط اقلیمی هزاران و حتی میلیونها سال گذشته در اختیار پژوهشگران قرار دهند.
تنها چند غار برای گردشگری کافی است
نظامدوست تصریح میکند: ایران نیازی ندارد تا غارهای جدید را به جاذبه گردشگری تبدیل کند. تعداد محدودی غار با مدیریت اصولی و رعایت ظرفیت پذیرش میتوانند پاسخگوی نیاز گردشگری کشور باشند. گردشگری فقط یکی از چند کارکرد غارهاست و نباید سایر ارزشهای محیطزیستی، علمی و تاریخی آنها را قربانی کرد.
قلبهای تپنده زمین
این غارشناس در پایان با تاکید بر ضرورت حفاظت از غارها میگوید: غارها قلب تپنده زمین هستند. بسیاری از آسیبهای واردشده به طبیعت سطحی قابل ترمیم است، اما وقتی یک غار تخریب میشود یا از بین میرود، احیای آن بسیار دشوار و گاهی غیرممکن است. بر همین اساس، معتقدم حفاظت از غارها بخشی از مسئولیت همگانی برای حفظ منابع آب، تنوع زیستی و میراث طبیعی کشور به شمار میرود.
۶ تهدید اصلی غارهای ایران و نمونهها
- زباله و پسماند: غار رودافشان، غار نخجیر اراک
- تخریب فیزیکی غار: غار نخجیر اراک
- گردشگری بیضابطه و ورود بیش از ظرفیت: غار یخمراد البرز
- نور، صدا و برهمزدن شرایط طبیعی غار: نخجیر، غار دهشیخ کهگیلویه و بویراحمد
- آلودگی آب و منابع زیرزمینی: دانیال متلقو، غار گلزرد دماوند
- معدن، راهسازی و پروژههای عمرانی در حریم غار: غار دودزا زنجان، غار جهنم در طبس
غار نخجیر اراک؛ بحرانیترین غار ایران
غار نخجیر اراک بحرانیترین غار ایران است که بهطور همزمان سه عامل تخریب «نور و برهمزدن شرایط طبیعی، زباله و پسماند و تخریب فیزیکی غار» در آن مشاهده میشود.
