پشت پرده افزایش تقاضا برای یک واکسن خاص؛ رابطه زونا و زوال عقل چیست؟

به گزارش اطلاعات آنلاین به نقل از گاردین، وقتی جنی، متخصص بازاریابی و برندسازی ۵۰ ساله اهل کمبریج، سال گذشته برای تزریق واکسن زونا اقدام کرد، بیماری کاملاً متفاوتی در ذهنش بود. او که شاهد تسلیم شدن سه نفر از چهار پدربزرگ و مادربزرگش به زوال عقل بود، با تمام پریشانی‌هایی که به همراه داشت، می‌خواهد از سرنوشتی مشابه جلوگیری و امیدوار است واکسن زونا بتواند کمک کند.

جنی به هیچ وجه تنها نیست. داروخانه‌های سطح بالای بریتانیا از افزایش تقاضا برای واکسن زونا خبر داده‌اند، که حداقل بخشی از آن از سوی افرادی ایجاد شده است که بیشتر نگران زوال عقل هستند تا زونا و در حالی که این واکسن برای برخی از افراد تحت پوشش NHS رایگان است، اکثر افراد زیر ۶۵ سال حدود ۴۵۰ پوند برای دو دوز کامل پرداخت می‌کنند.

این روند در پی انبوهی از مطالعاتی است که نشان می‌دهند – اما ثابت نمی‌کنند – واکسیناسیون زونا ممکن است در برابر زوال عقل محافظت ایجاد کند. چه مقدار محافظت؟ بستگی به نحوه انجام مطالعه دارد، اما دانشمندان تا ۲۰٪ کاهش خطر را گزارش کرده‌اند که قوی‌ترین اثرات را در زنان داشته است. در مورد یک بیماری بی‌رحم که درمانی ندارد، تأثیر می‌تواند عمیق باشد. جان تاد، استاد پزشکی دقیق در دانشگاه آکسفورد و یکی از دانشمندان درگیر، می‌گوید: «واکسنی را تصور کنید که به دارویی برای زوال عقل تبدیل شود. وای. آیا این شگفت‌انگیز نیست؟»

آمارهای اخیر بوتس نشان می‌دهد رزرو خدمات واکسیناسیون زونا در طول سال گذشته بیش از دو برابر شده است، پس از افزایش ۳۰ درصدی در سال قبل. روندی مشابه در سوپردراگ نیز مشاهده شده است، جایی که رزروها سالانه ۴۱ درصد افزایش یافته است.

البته، بسیاری از کسانی که برای واکسیناسیون خود اقدام می‌کنند، صرفاً می‌خواهند از زونا جلوگیری کنند. این یک ورم پوستی دردناک است که در اثر فعال شدن مجدد ویروس آبله‌مرغان که پس از عفونت دوران کودکی در سیستم عصبی خفته ایجاد می‌شود. این واکسن برای هیچ بیماری دیگری تأیید نشده است. اما ده‌ها نفر که با گاردین تماس گرفتند، گفتند پیشگیری از زوال عقل حداقل بخشی از دلیل آنها برای تزریق واکسن بوده است.

جنی می‌گوید: «می‌خواهم احساس کنم هر کاری از دستم برمی‌آمده انجام داده‌ام تا از آن جلوگیری کنم، از نظر عوامل خطر و اقدامات پیشگیرانه‌ای که اکنون در دسترس من است. اگر این احتمال وجود داشته باشد که در ۲۰ سال آینده زمان بیشتری بدون شروع زوال عقل داشته باشم، پس خدایا، من آن را می‌پذیرم.»

نزدیک به ۶۰ میلیون نفر در سراسر جهان با زوال عقل زندگی می‌کنند، اما پیش‌بینی می‌شود این رقم با رشد جمعیت و پیری افزایش یابد. پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۴۰، بیش از ۱۰۰ میلیون نفر به این بیماری مبتلا شوند. در انگلستان و ولز، انتظار می‌رود زوال عقل در آن سال ۱.۷ میلیون نفر را تحت تأثیر قرار دهد و هزینه سالانه آن به ۹۰ میلیارد پوند برسد.

شایع‌ترین نوع زوال عقل، بیماری آلزایمر، با تجمع غیرطبیعی پروتئین‌ها در مغز مرتبط است. پلاک‌ها (خوشه‌های) آمیلوئید بین نورون‌ها تجمع می‌یابند و توده‌هایی از پروتئین دیگری به نام تاو، درون سلول‌های عصبی تشکیل می‌شوند. داروهای جدید می‌توانند پلاک‌های آمیلوئید را از بین ببرند و روند بیماری را کند کنند، اما تاکنون تأثیر آنها بر بیماران کم به نظر می‌رسد و عوارض جانبی آنها می‌تواند جدی باشد.

موج کار بر روی واکسن زونا با این سوءظن ایجاد شد که ویروس عامل آبله‌مرغان و زونا، یعنی ویروس واریسلا زوستر یا VZV، ممکن است به نحوی در زوال عقل نقش داشته باشد. پس از عفونت آبله‌مرغان، مقداری از ویروس در بدن و در نورون‌ها خفته باقی می‌ماند. با ضعیف شدن سیستم ایمنی با افزایش سن یا سرکوب شدن از طریق داروها یا استرس، ویروس می‌تواند دوباره فعال شود و از سلول‌های عصبی به پوست برود و در آنجا باعث زونا شود. در مغز، ویروس می‌تواند باعث التهاب، استرس سلول‌های عصبی و تجمع آمیلوئید و تاو شود.

سال گذشته در مقاله‌ای تأثیرگذار در مجله نیچر، محققان دانشگاه استنفورد در کالیفرنیا بر روی یک آزمایش طبیعی که در ولز در طول یک برنامه واکسیناسیون زونا رخ داد، تمرکز کردند. واکسن ارائه‌شده، زوستاواکس، یک واکسن زنده ضعیف‌شده بود، به این معنی که حاوی نسخه ضعیف‌شده ویروس واریسلا زوستر بود. این واکسن از اول سپتامبر ۲۰۱۳ در دسترس قرار گرفت، اما هر کسی که در آن روز ۸۰ سال یا بیشتر داشت، واجد شرایط دریافت آن نبود، زیرا با افزایش سن، اثربخشی آن کمتر می‌شود.

محدودیت سنی، جمعیت مسن‌تر را به دو گروه تقسیم کرد: کسانی که می‌توانستند واکسن را دریافت کنند و کسانی که نمی‌توانستند. این امر به دانشمندان اجازه داد تا میزان زوال عقل را در هزاران نفر از افراد متولد شده در دو طرف مختلف خط واجد شرایط بودن، مقایسه کنند.

وقتی تیم استنفورد اعداد را بررسی کرد، دریافتند میزان زوال عقل در گروه واجد شرایط واکسن، در طول هفت سال، در زنان ۸.۵ درصد کمتر بود، اما در مردان اینطور نبود (اختلاف جنسیتی در این آزمایش هنوز توضیح داده نشده است). از آنجا که تنها حدود نیمی از گروه برای دریافت واکسن خود اقدام کردند، محققان نتیجه گرفتند این واکسن خطر زوال عقل را تقریباً ۲۰ درصد کاهش می‌دهد. آنها از آن زمان اثرات مشابهی را در استرالیا و انتاریو، کانادا گزارش کرده‌اند.

شواهد بیشتر در سال ۲۰۲۴ از دانشگاه آکسفورد به دست آمد، زمانی که تاد با روانپزشکان ماکسیم تاکت و پل هریسون برای مطالعه شینگریکس، واکسن جدیدتر و قوی‌تر زونا که تا حد زیادی جایگزین زوستاواکس شده، همکاری کرد. شینگریکس یک واکسن زنده ضعیف‌شده نیست، بلکه حاوی پروتئین‌های ویروسی و یک ماده کمکی است – یک افزودنی‌ که برای تقویت پاسخ ایمنی بدن و در نتیجه مؤثرتر کردن واکسن طراحی شده است. در این مورد، ماده کمکی از ذرات ریز مبتنی بر چربی به نام لیپوزوم ساخته شده که با ترکیبات مختلفی پر شده‌اند و بخش‌های مختلف پاسخ ایمنی را تحریک می‌کنند.

تیم آکسفورد پرونده‌های سلامت بیش از ۲۰۰۰۰۰ شهروند آمریکایی را که برای زونا واکسینه شده بودند، تحلیل کرد. حدود نیمی از آنها شینگریکس و نیمی زوستاواکس داشتند. در شش سال بعد، موارد زوال عقل در افرادی که شینگریکس داشتند در مقایسه با زوستاواکس ۱۷٪ کمتر بود، که معادل ۱۶۴ روز زندگی بدون بیماری بیشتر بود. زنان وضعیت بهتری داشتند و ۲۲٪ خطر کمتری در مقایسه با ۱۳٪ برای مردان داشتند. (زنان خطر زوال عقل بالاتری دارند که به نظر می‌رسد بیشتر به دلیل طول عمر بیشتر آنهاست.)

یکی از مزایای این مطالعه این بود که زوستاواکس را در مقابل شینگریکس مقایسه کرد، نه افراد واکسینه‌شده در مقابل افراد واکسینه‌نشده. این امر خطر تحریف نتایج را به دلیل سوگیری «واکسیناسیون سلامت» کاهش داد، به این معنی که افرادی که واکسینه می‌شوند عموماً بیشتر به سلامت خود اهمیت می‌دهند و برای کاهش خطر ابتلا به زوال عقل از راه‌های دیگر بیشتر تلاش می‌کنند.