داستان جنگ هشتساله باید حرفی هم برای امروز داشته باشد
شست نقد و بررسی رمان نوجوان «کتانیهای کوکام» نوشته فاطمه جدیدی با حضور نویسنده اثر، حسین گلستانی مدیرعامل نشر بینالملل و میثم رشیدی مهرآبادی، نویسنده و فعال حوزه کتاب، در کتابفروشی بینالملل میدان فلسطین برگزار شد.
به گزارش همشهریآنلاین، نشست نقد و بررسی رمان نوجوان «کتانیهای کوکام» نوشته فاطمه جدیدی با حضور نویسنده اثر، حسین گلستانی مدیرعامل نشر بینالملل و میثم رشیدی مهرآبادی، نویسنده و فعال حوزه کتاب، در کتابفروشی بینالملل میدان فلسطین برگزار شد. ماجرای کتاب از یکی از روستاهای آبادان آغاز میشود. مهران، عماد و عباس سه نوجوانی هستند که بیشتر از جنگ، درگیر دنیای خودشاناند. مهران فارس است و دو نوجوان دیگر عرب. میان مهران و عباس هم کلکل و اختلاف کم نیست. آنها مشغول خرماچینی هستند که خبر میرسد به روستای مهران حمله شده است. حالا مسئله دیگر اختلاف میان چند نوجوان نیست؛ خانواده مهران آنجاست و باید خودشان را به روستا برسانند. وقتی نزدیک میشوند، روستا تخلیه شده و از خانواده مهران هم خبری نیست. از همینجا جنگ برای آنها معنایی شخصی پیدا میکند.
جنگی که زودتر شروع شده بود
فاطمه جدیدی در این نشست از ماجرایی گفت که جرقه نوشتن نخستین رمانش شد؛ مصاحبهای با اعضای خانوادهای مرزنشین که جنگ برای آنها پیش از تاریخ رسمی آغاز جنگ ایران و عراق شروع شده بود. روستای این خانواده پیش از ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ مورد حمله قرار گرفته و تعدادی از آنها به اسارت نیروهای بعثی درآمده بودند. بعضی از نوجوانان حتی شناسنامه و مدرکی همراه نداشتند که ایرانیبودنشان را اثبات کنند. پس از انتقال به عراق نیز مدتی در شرایط بسیار سخت زندگی کرده بودند. جدیدی پس از خواندن این روایت به سراغ تحقیق درباره روستاهای مرزی رفت و طرح اولیه «کتانیهای کوکام» را در سال ۱۳۹۹ نوشت. نگارش و بازنویسی کتاب تا سال ۱۴۰۲ ادامه پیدا کرد. اما اتفاقات این فاصله زمانی روی رمان هم اثر گذاشت. نویسنده توضیح داد که پس از حوادث سال ۱۴۰۱ بار دیگر به متن برگشته و مسئله اختلافهای قومی و پانعربیسم را جدیتر وارد داستان کرده است. او نمیخواسته تنها اتفاقی از گذشته را بازگو کند؛ قرار بوده قصه، حرفی برای امروز هم داشته باشد.
دفاع از وطن، از همین کوچه شروع میشود
حسین گلستانی یکی از مهمترین ویژگیهای کتاب را همین نقطه آغاز دفاع دانست؛ اینکه نوجوان داستان برای مواجهه با جنگ از ابتدا یک قهرمان آماده نیست. مدیرعامل نشر بینالملل گفت وقتی درباره دفاع مقدس صحبت میکنیم، یکی از پرسشهایی که میتوان به آن برگشت این است که نوجوان آن روزها چه حالی داشته و چه نقشی برای خودش پیدا کرده است. در «کتانیهای کوکام» پاسخ از جایی ساده شروع میشود: دفاع از محله. نوجوانانی که تا چند ساعت قبل مشغول کار و کلکل با یکدیگر بودهاند، حالا باید برای خانواده و روستای خود کاری انجام دهند. به اعتقاد گلستانی، همین نقطه کتاب را به نوجوان امروز نیز نزدیک میکند؛ بدون اینکه نویسنده مجبور باشد درباره وطن و مقاومت برای مخاطبش سخنرانی کند. میثم رشیدی مهرآبادی هم به همین وجه از شخصیت مهران اشاره کرد. به گفته او، مهران یکباره از نوجوانی بازیگوش به قهرمانی شکستناپذیر تبدیل نمیشود. حتی وقتی در موقعیتی قرار میگیرد که یکی از نیروهای دشمن را میکشد، اتفاق برایش ساده نیست و از کاری که انجام داده متأثر میشود. همین واکنش، به گفته رشیدی مهرآبادی، شخصیت را باورپذیر میکند؛ چون جنگ قرار نیست نوجوان را از احساسات انسانی خالی کند.
ایران فقط تهران نیست
اما بخش دیگری از بحث جلسه از خود جنگ فراتر رفت و به جغرافیای ادبیات ایران رسید. گلستانی معتقد بود یکی از مشکلات تولیدات فرهنگی این است که بخش بزرگی از ایران را از پنجره تهران میبینیم؛ در داستان، سینما و حتی زمانی که قرار است درباره شهرهای دیگر حرف بزنیم. «کتانیهای کوکام» درست در نقطه مقابل چنین رویکردی ایستاده است. داستان هیچ نیازی به تهران ندارد. روستا، نخلستان، خرماچینی، روابط مردم و گویش شخصیتها جهان آن را میسازند.
گلستانی با اشاره به تجربه کتابهای بومی در استانهای مختلف گفت ادبیات میتواند مخاطب را به شهرها و روستاهایی ببرد که شاید هرگز امکان سفر به آنها را نداشته باشد. به اعتقاد او، باقیماندن بر چنین جغرافیاهایی علاوه بر کمک به داستان، در حفظ گویشها و شناخت تنوع فرهنگی ایران نیز مؤثر است. جدیدی برای رسیدن به فضای زبانی جنوب سراغ کسانی رفته که تجربه زندگی در آبادان را داشتهاند. البته یک مسئله مهم پیش روی او بوده است: اگر دیالوگها کاملاً با لهجه آبادانی نوشته میشد، ممکن بود خواندنشان برای نوجوانی در نقطه دیگری از ایران دشوار شود. به همین دلیل زبانی میانه انتخاب کرده تا رد گویش جنوبی باقی بماند، اما مانع ارتباط مخاطب با داستان نشود.
کتانیها فقط یک جفت کفش نیستند
رشیدی مهرآبادی در نقد اثر به انتخاب نام کتاب هم پرداخت. کتانیها از ابتدای داستان همراه شخصیتها هستند و بهتدریج نقشی بیشتر از یک شیء معمولی پیدا میکنند؛ تا جایی که به یکی از نقاط اتصال و همدلی میان نوجوانان تبدیل میشوند. او ریتم سریع داستان را هم متناسب با مخاطب نوجوان دانست. در حدود ۱۴۰ صفحه، مدام اتفاقی تازه پیش روی شخصیتها قرار میگیرد؛ حمله به روستا، جستوجوی خانواده، مواجهه با دشمن و تصمیمهایی که سه نوجوان را قدمبهقدم از زندگی عادیشان دور میکند. همین سیر تحول باعث شد در پایان نشست پیشنهاد ادامه ماجراهای مهران نیز مطرح شود؛ شخصیتی که میتواند در سالهای بعد جنگ بزرگ شود و مسیر تازهای را تجربه کند. فاطمه جدیدی گفت هنگام نوشتن کتاب چنین برنامهای نداشته و تصور میکرده مسیر تحول مهران در همین داستان کامل شده است؛ هرچند پیشنهاد ادامه زندگی او، ایده تازهای است که میتوان به آن فکر کرد.
