رحم جایگزین چیست؟

رحم جایگزین یکی از روش‌های کمک‌باروری است که می‌تواند برای زوج‌هایی که امکان بارداری یا حفظ جنین در رحم خود را ندارند، مورد استفاده قرار گیرد. در ادامه، با نحوه انجام رحم جایگزین، میزان موفقیت، شرایط مادر جانشین، قوانین و خطرات احتمالی آن آشنا می‌شویم.

رحم جایگزین چیست؟

رحم جایگزین، جانشین یا اجاره‌ای (Surrogacy) یکی از روش‌های کمک‌باروری برای زوج‌هایی است که به دلایل مختلف امکان بارداری یا ادامه دادن دوران بارداری را ندارند. در این روش، جنینی که از ترکیب تخمک و اسپرم والدین یا اهداکنندگان تشکیل شده، به رحم زن دیگری منتقل می‌شود تا دوران بارداری را طی کند و در نهایت نوزاد را به دنیا بیاورد. در حالت معمول، جنین از نظر ژنتیکی متعلق به زوجی است که تخمک و اسپرم از آن‌ها گرفته شده است و زنی که جنین را در رحم خود حمل می‌کند، تنها وظیفه بارداری و زایمان را بر عهده دارد.

شایان ذکر است که «رحم جایگزین» اصطلاحی کلی برای بارداری یک زن به‌جای فرد یا زوج دیگر است، در حالی که «رحم اجاره‌ای» معمولاً به حالتی گفته می‌شود که مادر جانشین در ازای دریافت هزینه، بارداری را بر عهده می‌گیرد. این زن در صورت تجاری بودن قرارداد، در ازای پذیرش جنین و طی کردن دوران بارداری مبلغی دریافت می‌کند. البته اصطلاح رحم اجاره‌ای در برخی موارد برای شرایطی که فرد بدون دریافت هزینه، رحم خود را در اختیار زوج دیگری قرار می‌دهد نیز به کار می‌رود.

میزان موفقیت رحم اجاره‌ای چقدر است؟

موفقیت در استفاده از رحم اجاره‌ای به عوامل مختلفی وابسته است و نمی‌توان برای همه افراد یک درصد ثابت در نظر گرفت. از جمله عوامل تأثیرگذار می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• کیفیت و امکانات کلینیکی که این فرآیند در آن انجام می‌شود
• شرایط جسمانی و فیزیولوژیک مادر جانشین
• وضعیت اسپرم و تخمک والدین حکمی یا اهداکنندگان
• روش کمک‌باروری مورد استفاده
• شرایط پزشکی و باروری فرد

با پیشرفت روش‌های کمک‌باروری، میزان موفقیت این روش افزایش یافته و در برخی منابع، میانگین موفقیت رحم جانشین حدود ۷۵ درصد عنوان شده است.

چرا برخی افراد از رحم جایگزین استفاده می‌کنند؟

دلایل مختلف ممکن است باعث شود یک زوج به سراغ رحم جایگزین بروند. مهم‌ترین موارد آن عبارتند از:

• زن به دلایل پزشکی قادر به باردار شدن نباشد یا نتواند دوران بارداری را با ایمنی کافی پشت سر بگذارد.
• برخی مشکلات ناباروری زنان، مانند سقط‌های مکرر، مانع از بارداری یا حفظ بارداری می‌شوند.

رحم جایگزین چه تفاوتی با روش‌های دیگر درمان ناباروری دارد؟

رحم جایگزین یکی از روش‌های کمک‌باروری برای درمان ناباروری است که در آن، برخلاف بسیاری از روش‌های دیگر، مشکل ناتوانی در بارداری یا حفظ جنین از طریق استفاده از رحم فرد دیگری برطرف می‌شود، نه با مداخله در فرایند لقاح یا تشکیل جنین.

رحم اجاره‌ای چگونه انجام می‌شود؟

فرآیند استفاده از رحم اجاره‌ای شامل چند مرحله پزشکی، حقوقی و اجرایی است:

• مراجعه به کلینیک یا مرکز ناباروری
• انتخاب اهداکننده تخمک
• انتخاب مادر جانشین
• تنظیم و امضای قرارداد
• انجام اقدامات پزشکی
• بارداری، تولد و مسائل مربوط به والدین

در ادامه، مراحل اصلی این فرایند را توضیح می‌دهیم.

۱. مراجعه به کلینیک یا مرکز ناباروری

پس از تصمیم‌گیری درباره استفاده از رحم اجاره‌ای، زوج باید یک کلینیک ناباروری یا مرکز تخصصی کمک‌باروری را انتخاب کنند. در این مرحله، علاوه بر بررسی شرایط پزشکی، درباره انتظارات زوج، نیاز احتمالی به تخمک یا اسپرم اهدایی و مسائل حقوقی مربوط به فرایند نیز تصمیم‌گیری می‌شود. در کلینیک‌های IVF، لقاح خارج از بدن صورت می‌گیرد، یعنی تخمک و اسپرم را در شرایط آزمایشگاهی با یکدیگر ترکیب می‌کنند تا جنین تشکیل شود. مراکز ناباروری نیز ممکن است علاوه بر خدمات پزشکی، بخشی از امور مرتبط با قرارداد و مسائل حقوقی رحم اجاره‌ای را پیگیری کنند.

۲. انتخاب اهداکننده تخمک

در صورتی که زوج به تخمک اهدایی نیاز داشته باشند، دو گزینه وجود دارد. آن‌ها می‌توانند فرد مورد نظر خود را معرفی کرده یا از میان تخمک‌های موجود در بانک تخمک مرکز ناباروری گزینه‌ای را انتخاب کنند. در هر دو حالت، اهداکننده تخمک باید مراحل غربالگری و بررسی‌های پزشکی لازم را پشت سر بگذارد.

۳. انتخاب مادر جانشین

انتخاب زن حامل جنین نیز می‌تواند به دو شکل انجام شود. زوج ممکن است فردی را که از قبل برای این کار در نظر گرفته‌اند به مرکز ناباروری معرفی کنند یا از میان گزینه‌هایی که مرکز در اختیار آن‌ها قرار می‌دهد، فرد مورد نظر خود را انتخاب کنند. فردی که به عنوان مادر جانشین انتخاب می‌شود، باید از نظر جسمانی، پزشکی و روانی مورد بررسی قرار گیرد. همچنین سوابق پزشکی و بارداری او نیز مورد ارزیابی قرار خواهد گرفت.

۴. تنظیم و امضای قرارداد

پیش از شروع اقدامات پزشکی، طرف‌های درگیر باید درباره تعهدات و شرایط همکاری به توافق برسند و قرارداد مربوط به رحم اجاره‌ای را امضا کنند. در صورت تمایل، هر یک از طرفین می‌توانند از وکیل برای بررسی و پیگیری امور حقوقی کمک بگیرند. مطالعه دقیق مفاد قرارداد پیش از امضا اهمیت زیادی دارد، زیرا پس از توافق طرفین و تکمیل مراحل قراردادی، فرایند پزشکی آغاز می‌شود و زوج و مادر جانشین باید همکاری لازم را با مرکز ناباروری داشته باشند.

۵. انجام اقدامات پزشکی

اگر از روش IVF استفاده شود، فرایند پزشکی شامل تشکیل جنین و سپس انتقال آن به رحم مادر جانشین است. در ابتدا، زن نابارور یا اهداکننده تخمک، در صورت نیاز، داروهای تحریک تخمک‌گذاری دریافت می‌کند تا تعداد بیشتری تخمک تولید شود. پس از رسیدن تخمک‌ها به مرحله مناسب، آن‌ها از تخمدان خارج شده و در آزمایشگاه با اسپرم ترکیب می‌گردند تا جنین بوجود آید. پس از تشکیل جنین، داروهایی برای آماده‌سازی پوشش داخلی رحم مادر جانشین تجویز می‌شود. در مرحله بعد، جنین به رحم او منتقل خواهد شد.

اگر روش IUI انتخاب شود، اسپرم از طریق واژن به داخل رحم منتقل شده و لقاح در داخل بدن اتفاق می‌افتد. این روش به جراحی نیاز ندارد و معمولاً در مدت کوتاهی انجام می‌شود. در برخی موارد، برای افزایش احتمال بارداری، تلقیح در دو روز متوالی صورت می‌گیرد. حدود ۱۵ روز پس از انجام فرایند، آزمایش بارداری انجام می‌شود تا مشخص گردد که آیا بارداری اتفاق افتاده است یا خیر. در صورت مثبت بودن آزمایش، مراقبت‌های دوران بارداری آغاز می‌شود.

مادر جانشین در طول بارداری باید به شکل منظم تحت نظر پزشک و مرکز ناباروری باشد و آزمایش‌ها و سونوگرافی‌های لازم را انجام دهد تا وضعیت سلامت او و جنین مورد بررسی قرار گیرد.

۶. بارداری، تولد و مسائل مربوط به والدین

پس از موفقیت‌آمیز بودن لانه‌گزینی و شکل‌گیری بارداری، مراقبت‌های پزشکی تا زمان زایمان ادامه پیدا می‌کند. مرکز ناباروری نیز باید در طول این دوره، حمایت و هماهنگی لازم را با زوج و مادر جانشین انجام دهد. پس از تولد نوزاد نیز اسناد و مدارک مربوط به طرفین باید با دقت بررسی و امضا شوند. مسائل مربوط به حقوق والدین نیز بر اساس قرارداد و مقررات مربوط پیگیری خواهد شد.

قوانین رحم جانشین

در ایران، استفاده از رحم اجاره‌ای علاوه بر مسائل پزشکی، جنبه‌های حقوقی نیز دارد. بر اساس مطالب مطرح‌شده درباره این فرایند، زوج متقاضی باید درخواست خود را ارائه کنند و شرایط لازم برای استفاده از رحم جایگزین را داشته باشند. از جمله شرایطی که برای زوج متقاضی مطرح شده می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ناباروری زوج باید از سوی پزشک تأیید و گواهی پزشکی مربوط به آن ارائه شود.
• صلاحیت اخلاقی برای استفاده از رحم جایگزین از دیگر الزامات این فرایند است.
• زوجین باید از نظر قانونی امکان تصمیم‌گیری و انعقاد قرارداد را داشته باشند.
• داشتن تابعیت ایرانی نیز در زمره شرایط تعیین‌شده قرار می‌گیرد.
• هیچ‌یک از زوجین نباید به مواد مخدر اعتیاد داشته باشند.

در قرارداد رحم اجاره‌ای، زوج نابارور که به عنوان والدین حکمی شناخته می‌شوند، یک طرف قرارداد هستند و مادر جانشین در طرف دیگر قرار می‌گیرد. همسر مادر جانشین نیز باید با انجام این فرایند موافقت کند. پزشک متخصص ناباروری و مرکز درمانی یا بیمارستان نیز ممکن است در فرایند قرارداد و اجرای آن نقش داشته باشند.

تعهدات طرفین در قرارداد رحم اجاره‌ای

در قراردادهای تجاری، زوج نابارور متعهد به پرداخت هزینه توافق‌شده به مادر جانشین هستند. البته اگر رحم به شکل غیرتجاری و دوستانه در اختیار زوج قرار گرفته باشد، پرداخت هزینه اجاره مطرح نخواهد بود. در مقابل، مادر جانشین متعهد می‌شود جنین را در رحم خود بپذیرد، دوران بارداری را طی کند و پس از تولد، نوزاد را طبق توافق و قرارداد به والدین حکمی تحویل دهد.

با توجه به اینکه مقررات مربوط به رحم اجاره‌ای در ایران در همه جزئیات شفاف نیست، بهتر است پیش از آغاز فرایند، شرایط و تعهدات مربوط به موقعیت‌های مختلف در قرارداد به صورت دقیق مشخص شود. برای مثال، می‌توان درباره مواردی مانند سقط عمدی جنین توسط مادر جانشین، سقط ناشی از رعایت نکردن توصیه‌های پزشکی، در دسترس نبودن مادر جانشین یا خودداری از تحویل نوزاد پس از تولد، تمهیدات قراردادی مشخصی در نظر گرفت.

شرایط و ویژگی‌های مادر جایگزین

انتخاب مادر جایگزین باید با توجه به وضعیت جسمی، سلامت روان و شرایط قانونی فرد انجام شود، زیرا سلامت مادر و جنین و همچنین موفقیت بارداری تا حد زیادی به مناسب بودن شرایط فرد حامل بستگی دارد. مهم‌ترین معیارهایی که برای انتخاب مادر جایگزین در نظر گرفته می‌شوند عبارت‌اند از:

• معمولاً بازه سنی ۲۱ تا ۳۵ سال مناسب در نظر گرفته می‌شود، هرچند نظر پزشک و ضوابط مرکز درمانی نیز در این زمینه تعیین‌کننده است.
• وضعیت مطلوب فرد از نظر سلامت جسمی و روانی تایید شود.
• دست‌کم یک تجربه بارداری و زایمان موفق را پشت سر گذاشته باشد.
• عدم ابتلا به بیماری مزمن یا عفونت کنترل‌نشده.
• مصرف سیگار، الکل و مواد مخدر نداشته باشد.
• شاخص توده بدنی (BMI) در محدوده مناسب قرار بگیرد.
• رحم از سلامت کافی برخوردار بوده و توانایی تحمل دوران بارداری را داشته باشد.
• پیش از آغاز فرایند، ارزیابی‌های پزشکی و روان‌شناختی و آزمایش‌های مورد نیاز را انجام دهد.
• در بارداری‌های قبلی عوارض جدی مانند پره‌اکلامپسی شدید یا زایمان زودرس مکرر نداشته باشد.
• نسبت به مسئولیت‌ها و شرایط این فرایند آگاهی کافی داشته و رضایت خود را بر اساس قرارداد و قوانین مربوط اعلام کند.

خطرات و عوارض رحم جایگزین

استفاده از رحم جایگزین نیز مانند هر بارداری دیگری می‌تواند با عوارض و خطرات احتمالی همراه باشد. به همین دلیل، آگاهی از این موارد و انجام فرایند تحت نظر پزشک اهمیت زیادی دارد.

• عوارض احتمالی برای مادر جایگزین: احتمال بروز مشکلاتی مانند دیابت بارداری، افزایش فشار خون، خونریزی یا نیاز به زایمان سزارین وجود دارد. داروهایی که برای حمایت از فرایند IVF تجویز می‌شوند نیز ممکن است در کوتاه‌مدت عوارضی ایجاد کنند.
• خطرات احتمالی برای جنین: جنین حاصل از این روش ممکن است با خطراتی مشابه بارداری‌های حاصل از IVF مواجه شود، از جمله زایمان زودرس. همچنین در صورت انتقال هم‌زمان بیش از یک جنین، احتمال بارداری چندقلویی افزایش پیدا می‌کند. نظارت منظم و دقیق پزشک می‌تواند به کاهش این خطرات کمک کند.
• شکست فرایند و عوامل مؤثر بر آن: در برخی موارد، جنین در رحم لانه‌گزینی نمی‌کند یا بارداری در هفته‌های ابتدایی پایان می‌یابد. عواملی مانند کیفیت جنین، وضعیت رحم مادر جایگزین و برخی عوامل هورمونی یا ایمنی می‌توانند در نتیجه این فرایند تأثیرگذار باشند.