ماده مخدر قات چیست؟
ماده مخدر قات (Catha edulis) گیاهی با خاصیت محرک است که در بخشهایی از شرق آفریقا و شبهجزیره عربستان بهطور گسترده کشت و مصرف میشود. این گیاه به دلیل برخورداری از اثرات روانگردان و محرک، طی سالهای اخیر در زمینه سلامت عمومی و درمان اعتیاد مورد توجه قرار گرفته است. مصرف قات در برخی فرهنگها بخشی از مناسبات و آیینهای اجتماعی محسوب میشود، اما پیامدهای جسمی و روانی آن میتواند بر زندگی فرد و خانواده او اثر بگذارد.
ماده مخدر قات چیست؟
قات یا خات، گیاهی همیشهسبز از خانواده Celastraceae است که بهصورت بومی در مناطق شرق آفریقا و شبهجزیره عربستان میروید. برگهای این گیاه دارای ترکیبات روانفعال، بهخصوص کاتینون و کاتین، هستند که اثراتی مشابه محرکهایی مانند آمفتامین ایجاد میکنند. این ترکیبات با تحریک سیستم عصبی مرکزی میتوانند باعث افزایش هوشیاری، ایجاد احساس سرخوشی، کاهش خستگی و افزایش موقت تمرکز شوند.
قات در برخی فرهنگها بهعنوان بخشی از مناسبات اجتماعی مورد استفاده قرار میگیرد، اما قابلیت ایجاد وابستگی و عوارض جسمی و روانی آن باعث شده تا مصرف این گیاه به یکی از موضوعات مورد توجه در حوزه سلامت عمومی تبدیل شود. در ایران و بسیاری از کشورهای دیگر، مصرف و توزیع قات به دلیل احتمال سوءمصرف و ایجاد وابستگی، غیرقانونی است.
تاریخچه و منبع قات
سابقه استفاده از قات به قرنها پیش در مناطق شرق آفریقا و شبهجزیره عربستان بازمیگردد. شواهد تاریخی نشان میدهند که از قرن ۱۳ میلادی، این گیاه در اتیوپی و یمن در برخی مناسبات اجتماعی و مذهبی مورد استفاده قرار میگرفته است. در فرهنگ یمن، جویدن قات در گردهماییهای اجتماعی که با عنوان «مقیال» شناخته میشوند، برای تقویت گفتگو و ایجاد صمیمیت رواج دارد.
در کشورهای شاخ آفریقا نیز از قات بهعنوان مادهای محرک برای افزایش انرژی در فعالیتهای روزمره یا مناسبتهای خاص استفاده میشود. با افزایش مهاجرت، مصرف قات به مناطق دیگری مانند اروپا و آمریکای شمالی نیز گسترش پیدا کرده، اما به دلیل اثرات اعتیادآور، مصرف آن در این مناطق اغلب غیرقانونی است.
قات چگونه عمل میکند؟
قات یک ماده محرک روانگردان است که اثر خود را از طریق افزایش ترشح انتقالدهندههای عصبی مانند دوپامین، نوراپینفرین و سروتونین در مغز ایجاد میکند. ترکیبات فعال موجود در برگهای قات، بهویژه کاتینون، با جلوگیری از بازجذب این انتقالدهندههای عصبی، فعالیت سیستم عصبی سمپاتیک را افزایش داده و حالتی از برانگیختگی و سرخوشی به وجود میآورند.
این اثر معمولاً حدود ۳۰ دقیقه پس از مصرف برگهای تازه آغاز میشود و با توجه به مقدار مصرف میتواند چند ساعت ادامه پیدا کند. با از بین رفتن اثرات اولیه، فرد ممکن است احساس خستگی، تحریکپذیری یا افسردگی موقت داشته باشد که میتواند زمینه ایجاد وابستگی روانی را فراهم سازد.
نامهای دیگر مخدر قات
قات در مناطق و فرهنگهای مختلف با نامهای متفاوتی شناخته میشود. برخی از نامهای رایج این ماده عبارتاند از:
- خات (Khat): نام رایج در زبان عربی و در سطح بینالمللی
- قات (Qat): تلفظ رایج این نام در یمن
- میرا (Miraa): نامی که در کنیا استفاده میشود.
- جات (Jaat): نام مورد استفاده در برخی مناطق اتیوپی
- چات (Chat): نامی در زبان امهری اتیوپی
علاوه بر این نامها، ممکن است قات در بازارهای غیرقانونی با نامهای خیابانی محلی نیز شناخته شود که این نامها با توجه به منطقه متفاوت هستند.
روشهای مصرف ماده مخدر قات
ماده مخدر قات به دلیل داشتن ترکیبات روانمحرکی مانند کاتینون و کاتین، به شیوههای مختلفی مورد استفاده قرار میگیرد و هر روش میتواند اثرات متفاوتی بر بدن داشته باشد. نوع مصرف به عواملی مانند دسترسی فرد به برگهای تازه یا خشک، فرهنگ محل زندگی و ترجیح مصرفکننده بستگی دارد. در ادامه، روشهای اصلی مصرف قات، زمان شروع اثر، مدت اثر و عوارض مرتبط با هر روش را بررسی میکنیم.
مصرف ماده مخدر قات بهصورت جویدن برگهای تازه
جویدن برگهای تازه، رایجترین و سنتیترین شیوه مصرف قات محسوب میشود. در این روش، مصرفکننده برگهای جوان و سبز گیاه را جدا کرده و در یک طرف دهان قرار میدهد و برای چند ساعت آنها را میجود. آب برگها که حاوی مواد فعال است بلعیده شده و تفاله برگها کنار گذاشته میشود. در این روش، کاتینون و کاتین بهتدریج آزاد شده و به همین دلیل اثرات آن میتواند مدت بیشتری ادامه داشته باشد.
در برخی فرهنگها مانند یمن و اتیوپی، جویدن قات همراه با نوشیدنیهایی مانند چای یا آب انجام میشود. با این حال، جویدن طولانیمدت این گیاه میتواند مشکلات دهانی مانند التهاب لثه، پوسیدگی دندان و زخمهای دهان ایجاد کند. مصرف مداوم آن همچنین ممکن است باعث درد یا خستگی فک شود.
- زمان شروع اثر: معمولاً ۱۵ تا ۳۰ دقیقه پس از آغاز جویدن.
- مدتزمان اثر: معمولاً ۳ تا ۶ ساعت؛ اوج اثر نیز حدود ۱ تا ۲ ساعت پس از مصرف ایجاد میشود.
مصرف قات بهصورت چای یا دمنوش
در بعضی مناطق، برگهای تازه یا خشک قات به شکل چای یا دمنوش مصرف میشوند. برای تهیه آن، برگها داخل آب جوش قرار میگیرند و پس از دم کشیدن، مایع حاصل را مینوشند. این شیوه معمولاً در مقایسه با جویدن اثر ضعیفتری دارد، زیرا خشک شدن برگها موجب کاهش غلظت کاتینون میشود. با این حال، در برخی موارد برای افزایش اثر دمنوش، موادی مانند شکر یا گیاهان دیگر نیز به آن اضافه میکنند. مصرف قات به این شکل میتواند مشکلات گوارشی مانند تهوع، معدهدرد یا یبوست بوجود آورد.
مصرف پودر یا عصاره قات
در برخی موارد، برگهای خشک قات به پودر تبدیل شده یا از آنها عصاره میگیرند. این عصارهها معمولاً با نوشیدنیهایی مانند آب، آبمیوه یا شیر ترکیب میشوند. استفاده از این روش بیشتر در مناطقی به چشم میخورد که دسترسی به برگ تازه محدود است یا از آن برای مصرف غیرقانونی بهعنوان شکل تقویتشده ماده مخدر استفاده میکنند. در بعضی موارد نیز پودر قات به شکل کپسول عرضه میشود. استفاده از پودر یا عصاره قات به دلیل دوز بالاتر میتواند خطر مسمومیت یا مشکلات حادی مانند افزایش ضربان قلب و فشارخون را به همراه داشته باشد.
عوارض مصرف قات
قات یک ماده روانمحرک است و میتواند اثرات مختلفی بر جسم و روان فرد مصرفکننده داشته باشد. این پیامدها ممکن است در کوتاهمدت یا بلندمدت بروز کنند و شدت آنها نیز با توجه به مقدار مصرف و مدت استفاده از این ماده متفاوت است. در ادامه، عوارض کوتاهمدت و بلندمدت مصرف قات را بررسی میکنیم.
عوارض کوتاهمدت مصرف قات
قات میتواند مدت کوتاهی پس از مصرف، تغییرات مختلف جسمی و روانی در بدن ایجاد کند. این عوارض معمولاً ارتباط مستقیمی با مصرف ماده دارند و ممکن است در مدت کوتاهی ظاهر شوند. عوارض جسمی کوتاهمدت مصرف قات شامل موارد زیر هستند.
- افزایش ضربان قلب (تاکیکاردی)
- افزایش فشارخون (هیپرتانسیون)
- بیخوابی یا تغییر در الگوی خواب
- کاهش اشتها
- تعریق بیش از حد
- خشکی دهان
- لرزش خفیف (ترمور)
- درد یا ناراحتی معده
- سردرد
- گشادشدن مردمکها (میدریازیس)
عوارض روانی کوتاهمدت مصرف قات نیز شامل موارد زیر هستند:
- اضطراب یا بیقراری
- تحریکپذیری یا پرخاشگری
- ایجاد سرخوشی موقت
- افزایش پرحرفی
- کاهش تمرکز در مراحل بعدی اثر
- احساس خستگی یا افسردگی پس از از بین رفتن اثر ماده
عوارض بلندمدت مصرف قات
استفاده مداوم از قات میتواند به مرور باعث ایجاد مشکلات جدیتر و ماندگار در بدن شود. این عوارض به تدریج شکل میگیرند و ممکن است سلامت جسمی و روانی فرد را تحت تأثیر قرار دهند. عوارض جسمی مصرف قات عبارتنداز:
- یبوست مزمن یا مشکلات گوارشی
- بیماریهای لثه مانند ژنژیویت و پوسیدگی دندان
- کاهش وزن غیرطبیعی
- فشارخون بالای مزمن
- افزایش احتمال بیماریهای قلبی عروقی مانند آریتمی
- ضعف سیستم ایمنی
- آسیب به مخاط دهان و ایجاد زخمهای مزمن
- خستگی مزمن و کاهش انرژی
- اختلالات کبدی در موارد شدید
- سوءتغذیه در نتیجه کاهش اشتها
عوارض روانی مصرف قات شامل موارد زیر هستند:
- وابستگی روانی به قات
- افسردگی مزمن
- اضطراب پایدار
- روانپریشی مانند پارانویا یا توهم در مصرف سنگین
- کاهش عملکرد شناختی مانند اختلال در حافظه و تمرکز
- تحریکپذیری مزمن و نوسانات خلقی
- کاهش انگیزه و بیتفاوتی
روشهای ترک قات
ترک اعتیاد به قات به دلیل وابستگی روانی و عوارض جسمی ناشی از مصرف طولانیمدت، به یک رویکرد جامع و چندجانبه نیاز دارد. در مراکز تخصصی، این فرایند ابتدا با ارزیابی وضعیت جسمی و روانی فرد آغاز میشود و پس از آن، برنامهای متناسب با شرایط او در نظر میگیرند. این برنامه میتواند شامل سمزدایی تحت نظارت برای کنترل علائم ترک مانند بیقراری، اضطراب و خستگی، رواندرمانی شناختی – رفتاری (CBT) برای اصلاح الگوهای فکری و رفتاری مرتبط با مصرف و مشاوره گروهی برای تقویت حمایت اجتماعی باشد.
