کاربران افراطی شبکههای اجتماعی بیشتر دچار نوسانات خلقی میشوند
نتایج یک پژوهش تازه نشان میدهد افرادی که نمیتوانند زمان حضور خود در شبکههای اجتماعی و دیگر فعالیتهای آنلاین را کنترل کنند، در مقایسه با کسانی که استفاده متعادلتری از اینترنت دارند، معمولاً خلقوخوی بدتر، استرس بیشتر و وسوسه شدیدتری برای آنلاین شدن تجربه میکنند.
پژوهشگران همچنین دریافتند این افراد بیشتر احتمال دارد فعالیتها و مسئولیتهای روزمره خود را نادیده بگیرند و با وجود آگاهی از پیامدهای منفی، همچنان به استفاده از تلفن همراه، شبکههای اجتماعی و دیگر خدمات آنلاین ادامه دهند.
در این مطالعه که نتایج آن در نشریه علمی پلوس وان (PLOS One) منتشر شده است، نزدیک به ۹۰۰ بزرگسال طی چند ماه مورد بررسی قرار گرفتند. شرکتکنندگان بر اساس شدت علائم استفاده مشکلساز از اینترنت در سه گروه «غیرمشکلساز»، «پرخطر» و «آسیبشناختی» قرار گرفتند.
بیش از یکچهارم افراد مورد بررسی، سطحی از استفاده آنلاین را گزارش کردند که در گروه «آسیبشناختی» طبقهبندی شد. حدود یکچهارم دیگر نیز در گروه استفاده «پرخطر» قرار گرفتند.
منظور از استفاده مشکلساز تنها وقتگذرانی در شبکههای اجتماعی نبود. پژوهشگران فعالیتهایی مانند بازیهای آنلاین، قمار اینترنتی، خرید آنلاین و تماشای محتوای بزرگسالان را نیز بررسی کردند.
افراد دارای استفاده آسیبشناختی معمولاً برای محدود کردن مدتزمان حضور خود در این فضاها مشکل داشتند و گاهی فعالیت آنلاین را به کار، تحصیل، خواب، روابط اجتماعی یا دیگر مسئولیتهای زندگی ترجیح میدادند.
نتایج نشان داد افرادی که در گروه استفاده آسیبشناختی قرار داشتند، در مقایسه با کاربران عادی بهطور متوسط خلقوخوی بدتر، استرس روزانه بیشتر و تمایل شدیدتری به استفاده از فعالیت آنلاین مورد علاقه خود داشتند.
افراد دارای استفاده پرخطر نیز نسبت به گروه غیرمشکلساز خلقوخوی نامناسبتر و وسوسه بیشتری برای آنلاین شدن گزارش کردند، هرچند تفاوت استرس میان این دو گروه از نظر آماری معنادار نبود.
پژوهشگران دریافتند در روزهایی که شرکتکنندگان خلقوخوی بدتری داشتند، تمایل آنها به آنلاین شدن افزایش پیدا میکرد، زمان بیشتری را در فضای مجازی میگذراندند و بیشتر از فعالیتهای دیگر غفلت میکردند.
استرس روزانه نیز وسوسه استفاده از اینترنت را افزایش میداد و در افراد دارای رفتارهای مشکلساز، احتمال نادیده گرفتن فعالیتهای جایگزین بیشتر میشد.
این وضعیت میتواند به شکلگیری چرخهای معیوب منجر شود؛ فرد برای فرار از فشار روانی یا بهبود موقت حال خود به فضای آنلاین پناه میبرد، اما استفاده طولانیمدت باعث عقب افتادن کارها، کاهش رضایت از زندگی و افزایش استرس میشود. در نتیجه، فرد بار دیگر برای تجربه احساس آرامش موقت به اینترنت رجوع میکند.
دکتر سیلکه مولر از بیمارستان دانشگاهی اسن آلمان و یکی از نویسندگان این پژوهش، توضیح میدهد که یکی از پیامدهای منفی استفاده مشکلساز از اینترنت، نادیده گرفتن فعالیتهای دیگر است.
به گفته او، گزارشهایی از نادیده گرفتن وظایف شغلی، کاهش عملکرد کاری و افت تحصیلی در نتیجه استفاده مشکلساز از شبکههای اجتماعی وجود دارد. به گفته او، «استفاده روزانه و مشکلساز از تلفن هوشمند، تأثیر منفی بر رضایت از زندگی نشان داده است.»
نتایج مطالعه همچنین نشان داد استفاده از اینترنت در روزهای پراسترس همیشه زمان بیشتری را به خود اختصاص نمیدهد؛ زیرا فشار کاری یا کمبود وقت ممکن است مدت استفاده را کاهش دهد. با این حال، در افراد دارای رفتار آسیبشناختی، وسوسه آنلاین شدن، احساس آرامش پس از استفاده و غفلت از دیگر فعالیتها همچنان بیشتر بود.
پژوهشگران معتقدند این یافته میتواند نشان دهد بعضی افراد حتی زمانی که حجم کار و مسئولیتهایشان افزایش پیدا میکند، فعالیت آنلاین را ادامه میدهند.
همچنین مشخص شد افراد دارای استفاده مشکلساز ممکن است هنگام آنلاین شدن احساس رهایی موقت بیشتری از فشار روانی داشته باشند، اما لذت واقعی کمتری تجربه کنند. به بیان دیگر، آنها ممکن است نه برای تفریح، بلکه بیشتر برای فرار کوتاهمدت از اضطراب یا ناراحتی به فضای مجازی پناه ببرند.
این پژوهش استفاده از عبارتهایی مانند «پرخطر» و «آسیبشناختی» را بر اساس شدت علائم و دشواری فرد در کنترل رفتار آنلاین به کار برده است. بنابراین صرف سپری کردن زمان زیاد در اینترنت لزوماً به معنای اعتیاد نیست.
زمانی استفاده از اینترنت مشکلساز تلقی میشود که فرد کنترل خود را از دست بدهد، بارها برای کاهش مصرف تلاش کند و موفق نشود، مسئولیتهای مهم را کنار بگذارد یا با وجود آسیب دیدن خواب، خلقوخو، روابط و عملکرد شغلی به رفتار خود ادامه دهد.
۱۰ چیز به ظاهر ساده که هرگز نباید در شبکههای اجتماعی منتشر کنید
مطالعات پیشین درباره کاهش موقت استفاده از شبکههای اجتماعی نتایج یکسانی نداشتهاند، اما بعضی از آنها نشان دادهاند فاصله گرفتن از فضای مجازی میتواند با کاهش احساسات منفی و کسالت همراه باشد. در برخی پژوهشها نیز بهبود خواب، تمرکز و بهرهوری پس از کاهش زمان استفاده گزارش شده است، هرچند تأثیر دقیق آن به الگوی مصرف و شرایط هر فرد بستگی دارد.
آمارهای رسمی نشان میدهد حضور طولانیمدت در فضای آنلاین به بخشی عادی از زندگی روزانه تبدیل شده است. گزارش Online Nation 2025 سازمان آفکام نشان داد بزرگسالان بریتانیایی بهطور متوسط روزانه چهار ساعت و نیم در اینترنت وقت میگذرانند که ۱۰ دقیقه بیشتر از سال قبل است. بخش عمده این زمان نیز از طریق تلفنهای هوشمند سپری میشود.
ایرانیها بیشتر از کدام شبکههای اجتماعی استفاده میکنند؟ + اینفوگرافیک
زنان بریتانیایی بهطور متوسط روزانه چهار ساعت و ۴۳ دقیقه آنلاین بودند؛ یعنی ۲۶ دقیقه بیشتر از مردان. کاربران بزرگسال نیز بهطور میانگین در هر ماه از ۴۱ اپلیکیشن تلفن همراه استفاده کردند. واتساپ، فیسبوک و گوگل مپس در میان پرکاربردترین برنامهها قرار داشتند.
کارشناسان برای مدیریت مصرف توصیه میکنند افراد اعلانهای غیرضروری را خاموش کنند، برای برنامههای پرمصرف محدودیت زمانی تعیین کنند، تلفن همراه را هنگام کار یا خواب از دسترس دور نگه دارند و زمانهایی از روز را کاملاً بدون صفحهنمایش بگذرانند.
