مثلث برمودای ایران، لقبی است که سالهاست به ریگ جن دادهاند؛ پهنهای گسترده در قلب دشت کویر که تپههای ماسهای، باتلاقهای نمکی، نبود آب و دشواری عبور از آن، نامش را با ترس و افسانه گره زده است. چرا ریگ جن را با مثلث برمودا مقایسه میکنند و واقعاً چه چیزی در این کویر باعث شده چنین شهرتی پیدا کند؟
به گزارش همشهری آنلاین، مثلث برمودا نامی مشهور برای منطقهای در بخش غربی اقیانوس اطلس شمالی است؛ محدودهای که در فرهنگ عمومی با روایتهایی درباره ناپدیدشدن کشتیها، هواپیماها و انسانها شناخته میشود. سازمان ملی اقیانوسی و جوی آمریکا (NOAA) نیز توضیح میدهد که شهرت این منطقه بیشتر به همین ادعاهای مربوط به ناپدیدشدنهای اسرارآمیز بازمیگردد، نه وجود یک پدیده علمی اثباتشده.
ریگ جن البته هیچ شباهتی به یک مثلث اقیانوسی ندارد؛ نه خبری از کشتی و هواپیماست و نه پدیدهای ناشناخته که بتوان آن را عامل ناپدیدشدن افراد دانست. شباهت اصلی، به روایتهایی درباره دشواری عبور، گمشدن مسافران و ناشناختهبودن این سرزمین در گذشته برمیگردد. به همین دلیل، لقب «مثلث برمودای ایران» بیشتر یک عنوان رسانهای و عامهپسند است تا یک اصطلاح علمی.
سرزمین جنها یا سرزمین باتلاقها؟
ریگ جن در جنوب سمنان، شرق دریاچه نمک، شمال انارک و غرب جندق قرار دارد و وسعت آن در منابع مختلف حدود ۳۸۰۰ کیلومتر مربع ذکر شده است. این پهنه از تپههای ماسهای، زمینهای شور و رسی و فرورفتگیهایی تشکیل شده که در برخی نقاط میتوانند به باتلاقهای نمکی تبدیل شوند. نبود چشمه و چاه آب شیرین نیز یکی از ویژگیهای مهم منطقه است.
همین ویژگیهای طبیعی، بخش مهمی از رازآلودگی ریگ جن را توضیح میدهد. در گذشته که شناخت دقیقی از جغرافیای منطقه وجود نداشت و عبور از آن دشوار بود، گمشدن مسیر یا گرفتارشدن در زمینهای سست و باتلاقی میتوانست برای مسافران به اتفاقی مرگبار تبدیل شود. صداهایی که باد در میان ماسهها ایجاد میکند، تغییر شکل تلماسهها، سراب و سکوت گسترده کویر نیز به شکلگیری روایتهای محلی درباره ارواح و جنها کمک کرده است.
در واقع، اگرچه در فرهنگ عامه گفته میشد کسانی که وارد ریگ جن میشوند توسط موجودات ماورایی ناپدید میشوند، توضیحهای جغرافیایی و طبیعی برای بسیاری از این روایتها وجود دارد. حتی در گزارشهایی که درباره منطقه منتشر شده، فرو رفتن در زمینهای نمکی و خیس به عنوان یکی از خطرهای اصلی مطرح شده است.
۶ نفری که در ریگ جن گرفتار شدند
برای نشان دادن خطر واقعی منطقه، لازم نیست به افسانهها متوسل شویم. شهریور ۱۳۹۷، یک نمونه مستند از دشواری عبور از این محدوده ثبت شد. معاون ساخت و توسعه آزادراههای کشور به همراه پنج نفر از کارشناسان و مدیران، هنگام بازدید از مسیر جندق ـ گرمسار وارد محدوده کویری شدند. خودروهای هر دو گروه در باتلاق گیر کرد و امکان خارجکردن آنها وجود نداشت. این ۶ نفر که در منطقهای بدون آنتن تلفن همراه گرفتار شده بودند، ناچار شدند حدود ۱۴ ساعت پیادهروی کنند تا خود را به نزدیکترین آبادی برسانند و امدادرسانی به آنها انجام شود.
این حادثه البته به تلفات جانی منجر نشد؛ اما نمونهای روشن از این است که خطر ریگ جن نه در افسانههای مربوط به جنها، بلکه در جغرافیای سخت و پیشبینیناپذیر آن نهفته است. در عین حال، بررسی منابع در دسترس نشان میدهد آمار رسمی و قابل اتکایی از مجموع کشتهشدگان یا مفقودشدگان ریگ جن منتشر نشده است؛ بنابراین نمیتوان با استناد به روایتهای محلی، عدد مشخصی برای تلفات این منطقه اعلام کرد.
چرا عبور از ریگ جن دشوار است؟
ریگ جن منطقهای است که در آن مسیر میتواند بهسرعت تغییر کند. باد شکل تلماسهها را جابهجا میکند و زمینهای شور و باتلاقی نیز از فاصله دور ممکن است شبیه سطحی خشک و قابل عبور به نظر برسند. نبود آب شیرین، گرمای شدید، سرمای شب، طوفان شن و نبود پوشش و سکونتگاه در بخشهایی از منطقه، خطر سرگردانی را بیشتر میکند.
با این حال، ریگ جن دیگر سرزمینی کاملاً ناشناخته نیست. در دهههای اخیر گروههایی از کویرشناسان و کویرنوردان وارد آن شدهاند و علی پارسا، کویرشناس ایرانی مقیم آمریکا، از جمله افرادی است که در دهه ۱۳۷۰ تلاشهایی برای شناسایی و عبور از این منطقه انجام داد. منابع درباره تاریخ دقیق نخستین عبور کامل تفاوتهایی دارند، اما این تلاشها به تدریج تصویر افسانهای ریگ جن را به یک مسئله جغرافیایی و اکتشافی تبدیل کرد.
برمودایی که رازهایش طبیعی است
ریگ جن امروز بیش از آنکه سرزمین ارواح باشد، یکی از چهرههای شگفتانگیز کویر ایران است؛ جایی که طبیعت سخت، سکوت، تلماسههای متحرک و زمینهای شور، فضایی رازآلود ایجاد کردهاند. لقب «مثلث برمودای ایران» نیز از همین فضای وهمآلود و سابقه دشواری عبور از منطقه آمده است.
اما پشت این نام ترسناک، یک واقعیت ساده وجود دارد: ریگ جن برای کسی که بدون شناخت منطقه و تجهیزات مناسب وارد آن شود، میتواند خطرناک باشد. در اینجا نه جنها و ارواح، بلکه گمکردن مسیر، کمبود آب، گرما و گرفتارشدن در زمینهای باتلاقی، تهدیدهای واقعی هستند.
