تابآوری شهر فقط با سوله و سازههای بحران ایجاد نمیشود
عضو شورای اسلامی شهر تهران با تأکید بر اینکه تابآوری شهری صرفا با ایجاد زیرساختهای فیزیکی و مدیریت بحران محقق نمیشود، گفت: سرمایه اجتماعی، مودت اجتماعی، عدالت ادراکی و اعتماد عمومی از مولفههای اساسی تابآوری شهر هستند و باید به اندازه توسعه کالبدی شهر مورد توجه قرار گیرند.
به گزارش همشهری آنلاین، سید احمد علوی در نشست حکمرانی فرهنگی شهر تهران، با اشاره به ضرورت نگاه بیرونی و درونی همزمان به حکمرانی فرعنگی افزود: برای ایجاد گفتمان حکمرانی فرهنگی در شهر تهران، باید هم از بیرون به این حوزه نگاه کنیم و هم تجربه درون مدیریت شهری را بشناسیم. این موضوع مانند رابطه علم و صنعت است؛ کسی که فقط در دانشگاه مقاله تولید میکند ممکن است از ظرفیت اجرایی نظریهها اطلاع دقیقی نداشته باشد و کسی که صرفا در صنعت فعالیت میکند نیز ممکن است از ظرفیت دانش و نظریههای علمی غافل شود. موفقیت زمانی اتفاق میافتد که این دو نگاه در کنار یکدیگر قرار گیرند.
عضو شورای اسلامی شهر تهران ادامه داد: در حوزه مدیریت شهری نیز کسانی که از بیرون به این مجموعه نگاه میکنند، ممکن است ظرفیتهای عظیمی ببینند و بپرسند چرا تحول ایجاد نمیشود؛ در مقابل، کسانی که در داخل مجموعه فعالیت میکنند، با مجموعهای از محدودیتها و مسائل اجرایی مواجه هستند. برای همین، حضور افرادی که تجربه هر دو فضا را دارند، میتواند به فهم دقیقتر مسائل کمک کند.
حکمرانی عدالت در پایتخت
علوی با اشاره به جایگاه شوراهای اسلامی شهر خاطرنشان کرد: گاهی در برخی مطالعات و مقالات، این تصور وجود دارد که شورای شهر قانونگذار است؛ در حالی که قانونگذاری در سطح ملی بر عهده مجلس شورای اسلامی است و شوراهای شهر در چارچوب قوانین مصوب کشور فعالیت میکنند. بنابراین شناخت دقیق ساختار حکمرانی و محدودیتها و ظرفیتهای هر بخش، برای ارائه راهکارهای اجرایی ضروری است.
وی با بیان اینکه تهران در بحرانهای اخیر از ظرفیت قابل توجهی برای تابآوری برخوردار بوده است، گفت: باید از خودمان بپرسیم چرا شهر تهران در بحرانهای مختلف توانست تابآوری نشان دهد. بخشی از این تابآوری قطعا به زیرساختها، سولههای بحران، امکانات و ذخایر مربوط است، اما یک مولفه مهم در این میان کمتر دیده میشود و آن، حضور و همراهی مردم است.
علوی افزود: در بحرانها، مردم با گرایشهای مختلف، از دیندار و کمدین گرفته تا افراد با سبکهای زندگی متفاوت، در کنار یکدیگر قرار میگیرند. این مسئله نشان میدهد که تابآوری صرفا با ساخت ساختمانهای مقاوم، ایجاد سولههای بحران یا ذخیره غذا و دارو ایجاد نمیشود؛ تابآوری حتما به سرمایه اجتماعی نیاز دارد.
عضو شورای شهر تهران با اشاره به تجربه دوران کرونا تصریح کرد: در دوران کرونا شاهد بودیم که برخی کشورهایی که از نظر فناوری و امکانات از ما توانمندتر بودند، هزینههای سنگینتری پرداخت کردند؛ اما در ایران ظرفیتهایی مانند همدلی، وحدت، هویت و سرمایه اجتماعی به کمک جامعه آمد و باعث شد از آن بحران عبور کنیم.
وی «مودت اجتماعی» را یکی از مولفههای مهم سرمایه اجتماعی دانست و گفت: میان محبت و مودت تفاوت وجود دارد. ممکن است فردی برای مشکلات دیگری ناراحت شود و او را دوست داشته باشد، اما مودت زمانی شکل میگیرد که این محبت به عمل تبدیل شود و فرد برای حل مشکل دیگری قدم بردارد.
رئیس ستاد سمنهای شهر تهران ادامه داد: سازمانهای مردمنهاد و سمنها دقیقا میتوانند چنین نقشی ایفا کنند؛ یعنی علاوه بر اینکه نسبت به مسائل جامعه حساس هستند و برای مشکلات مردم دغدغه دارند، برای حل آنها نیز وارد عمل میشوند. جامعه زمانی تابآورتر میشود که مودت در آن توسعه پیدا کند.
وی با اشاره به نقش مردم و گروههای جهادی در جنگ ۴۰ روزه اظهار کرد: در برخی نقاطی که اصابت و حادثه رخ داده بود، علاوه بر محل اصلی حادثه، صدها خانه اطراف نیز آسیب دیده بودند. در چنین شرایطی گروههای جهادی در کنار مردم قرار گرفتند، شیشههای شکسته را جمع کردند، برای منازل آسیبدیده پوشش ایجاد کردند و به مردم آرامش دادند. این همان جایی است که مردم به مردم کمک کردند و جامعه توانست از بحران عبور کند.
عضو شورای اسلامی شهر تهران تاکید کرد: در ساعات ابتدایی بحران، مردم نیاز دارند اضطراب و ناراحتی خود را تخلیه کنند و احساس کنند تنها نیستند. همین «با هم بودن» یکی از مهمترین عناصر تابآوری است و باید برای آن در حکمرانی شهری سرمایهگذاری کنیم، نه اینکه منتظر بمانیم بحران ما را امتحان کند.
علوی در ادامه «عدالت ادراکی» را از دیگر مولفههای مهم سرمایه اجتماعی دانست و گفت: ممکن است مدیران شهری احساس کنند خدمات زیادی به مردم ارائه کردهاند، اما پرسش این است که آیا مردم نیز همین خدمات را میبینند و درک میکنند یا خیر. اگر خدمت ارائه شود اما در ادراک مردم ننشیند، بخشی از سرمایه اجتماعی از دست میرود.
وی افزود: برای مثال ممکن است یک مجموعه شهری اقدامات گستردهای در حوزه گردشگری انجام داده باشد، اما اگر شهروندان از این اقدامات مطلع نباشند و آنها را احساس نکنند، این خدمات نمیتواند به افزایش سرمایه اجتماعی منجر شود.
توسعه کالبدی شهر و توسعه سرمایه اجتماعی
علوی با اشاره به ضرورت تقویت روایت اقدامات مدیریت شهری اظهار کرد: اگر مردم ندانند منابعی که از آنها دریافت میشود چگونه و در کجا هزینه میشود، اعتماد شکل نمیگیرد. زمانی که روی اتوبوسهای جدید نوشته میشود هزینه خرید آنها از محل عوارض شهروندان تأمین شده، در واقع تلاش میکنیم رابطه میان پرداخت مردم و خدمتی که دریافت کردهاند را برای آنها قابل درک کنیم.
وی ادامه داد: همین مسئله درباره تخفیفها و تسهیلاتی که برای گروههای مختلف، بهویژه جوانان و نوجوانان، در نظر گرفته میشود نیز وجود دارد. باید بررسی کنیم چند درصد از مخاطبان ما اصلا از این خدمات و تسهیلات اطلاع دارند. اگر مردم خدمت را نبینند و آن را درک نکنند، نمیتوان انتظار داشت این خدمت به افزایش سرمایه اجتماعی منجر شود.
عضو شورای اسلامی شهر تهران با تاکید بر اینکه توسعه کالبدی شهر باید همزمان با توسعه سرمایه اجتماعی دنبال شود، گفت: ممکن است کالبد شهر با احداث پل، تونل، بزرگراه و سایر زیرساختها توسعه پیدا کند، اما باید بپرسیم سرمایه اجتماعی شهر نیز به همان اندازه رشد کرده است یا خیر؟ آیا اعتماد مردم به مدیریت شهری افزایش یافته و همبستگی اجتماعی در محله ها تقویت شده است؟ اگر پاسخ منفی باشد، یعنی در حوزه تابآوری با یک نقص جدی مواجه هستیم.
علوی تصریح کرد: تابآوری فقط وظیفه ستاد مدیریت بحران نیست. حوزههای فرهنگی و اجتماعی به همان اندازه حوزههای عمران، ترافیک و شهرسازی در ایجاد تابآوری نقش دارند. هر تصمیم شهری در نهایت بر انسانها اثر میگذارد و نباید فقط خیابان، ساختمان یا سازه را ببینیم.
وی با اشاره به ضرورت توجه به هویت محله ها گفت: وقتی در یک محله با سابقه و هویت مشخص، تصمیمات شهرسازی اتخاذ میکنیم، باید بدانیم که تغییر کالبد میتواند بر هویت محله و روابط اجتماعی مردم نیز اثر بگذارد. ممکن است یک محله با وجود بافت فرسوده، از سرمایه اجتماعی و ارتباطات همسایگی ارزشمندی برخوردار باشد و اگر بدون توجه به این مؤلفهها توسعه پیدا کند، بخشی از هویت آن از بین برود.
علوی خاطرنشان کرد: مدیران حوزه شهرسازی، ترافیک و عمران باید بدانند که برای انسانها تصمیم میگیرند، نه برای خیابانها و جادهها. حتی المانهای شهری و شکل محیط میتواند بر روح و روان شهروندان اثر بگذارد؛ بنابراین باید بررسی کنیم آیا تصمیمات ما به آرامش شهروندان کمک میکند یا خیر.
وی با تاکید بر ضرورت تبدیل شهر به محیطی معنادار برای شهروندان گفت: شهر نباید صرفا محل زندگی، عبور و مرور و انجام امور روزمره باشد. باید شهری ایجاد کنیم که برای مردم معنا بسازد، خاطره ایجاد کند و حس تعلق به وجود بیاورد. اگر شهروند نسبت به محل زندگی خود حس تعلق داشته باشد، مشارکت و همبستگی اجتماعی نیز افزایش پیدا میکند.
عضو شورای شهر تهران همچنین بر تقویت محلهمحوری تاکید کرد و افزود: محلهمحوری نباید صرفا یک ساختار اداری باشد، بلکه باید به یک الگو تبدیل شود. شهروندان باید بدانند در چه محلهای زندگی میکنند و نسبت به آن هویت و احساس تعلق داشته باشند. مدیریت شهری نیز باید برای ایجاد این تعلق، برنامه و موضوع مشترک ایجاد کند و مردم را در فعالیتهای محلهای مشارکت دهد.
اعتمادسازی بدون شفافیت امکانپذیر نیست
علوی با اشاره به ضرورت شفافیت در مدیریت شهری گفت: اعتمادسازی بدون شفافیت امکانپذیر نیست. نقص در سامانههای شفافیت در دولت و مدیریت شهری، به سرمایه اجتماعی و در نتیجه به تابآوری شهر و کشور آسیب میزند. باید بپذیریم که میان سرمایه اجتماعی و تابآوری رابطه مستقیمی وجود دارد.
رییس ستاد سمنهای شهر تهران با بیان اینکه سمنها میتوانند در افزایش سرمایه اجتماعی نقش موثری داشته باشند، اظهار کرد: یکی از موضوعاتی که در سالهای گذشته بر آن تأکید داشتهام، استفاده از ظرفیت مجموعههای مردمی است. سمنها علاوه بر اینکه میتوانند هزینه اجرای برخی اقدامات را کاهش دهند، در بسیاری از موارد کیفیت فعالیت آنها نیز میتواند از پیمانکاری بالاتر باشد؛ البته برای استفاده گستردهتر از این ظرفیت، نیازمند اصلاح برخی قوانین و مقررات هستیم.
علوی ادامه داد: برای افزایش سرمایه اجتماعی و تابآوری شهر، باید به سمت تقویت فرهنگ همسایگی حرکت کنیم. وقتی افرادی که در یک ساختمان زندگی میکنند از یکدیگر بیخبر باشند، طبیعی است که ارتباط میان ساکنان یک محله و حتی یک شهر نیز کاهش پیدا کند. باید برای ایجاد ارتباط میان مردم، موضوع و فرصت مشترک ایجاد کنیم.
وی گفت: مدیریت شهری ظرفیتهای فراوانی برای این کار در اختیار دارد؛ میتوان ساکنان یک ساختمان یا محله را دور هم جمع کرد، هویت محله را به آنها معرفی کرد و زمینهای برای مشارکت و ارتباط میان آنها فراهم کرد. ایجاد حس تعلق، مشارکت و همبستگی را افزایش میدهد.
عضو شورای اسلامی شهر تهران با بیان اینکه «حکمرانی آینده، حکمرانی اعتماد است»، تاکید کرد: هر مجموعهای که بتواند اعتماد بیشتری ایجاد کند، مشارکت بیشتری نیز به دست خواهد آورد. مشارکت از مودت شکل میگیرد و اعتماد نیز تا حد زیادی به ادراک مردم از عملکرد مدیران و نهادها وابسته است؛ مجموعه این عوامل در نهایت میتواند به افزایش تابآوری و همبستگی اجتماعی منجر شود.
علوی در پایان با تاکید بر مسئولیت مدیران در قبال تصمیمات و عملکرد خود گفت: مسئولیت مدیریت شهری صرفاً به حضور در جلسات و انجام وظایف اداری محدود نمیشود. هر مسئولیتی که میپذیریم، در قبال آن پاسخگو هستیم و باید بدانیم که این مسئولیت در نهایت در برابر خداوند نیز مورد پرسش قرار خواهد گرفت. بنابراین یا نباید مسئولیتی را پذیرفت یا اگر پذیرفتیم، باید مسئولیت و تبعات آن را بهطور کامل بپذیریم.
