هرمز چگونه کار می‌کند؟ عبور نفتکش ۲ میلیون بشکه‌ای عراق چه چیزی را ثابت می‌کند؟

همشهری آنلاین – گروه سیاسی: عبور یک نفتکش حامل ۲ میلیون بشکه نفت عراق از تنگه هرمز در روزهای اخیر این تصور را ایجاد کرده که این آبراه عملا دوباره باز شده است؛ اما جزئیات عملیات تصویر متفاوتی نشان می‌دهد. آنچه در هرمز جریان دارد نه بازگشت تردد عادی، بلکه عبور محدود و پرریسک کشتی‌هاست؛ وضعیتی که در آن مجوز عبور، مسیر حرکت، بیمه، مالکیت حمل و حتی محل تحویل نفت می‌تواند تعیین کند یک محموله چگونه از خلیج فارس خارج شود.

شرکت دولتی نفتکش عراق روز شنبه ۳ اکتبر اعلام کرد یک نفتکش غول‌پیکر از نوع «نفتکش بسیار بزرگ» (VLCC) حامل ۲ میلیون بشکه نفت خام عراق را از تنگه هرمز عبور داده است؛ عملیاتی که مدیر این شرکت آن را نخستین اقدام از این نوع در چند دهه اخیر توصیف کرد. اما نکته مهم این است که این محموله در چارچوب یک الگوی جدید حمل انجام شده است: به جای آنکه نفت در پایانه بصره به خریدار تحویل شود و خریدار مسئول ادامه حمل باشد، شرکت نفتکش عراق خود نفت را با یک نفتکش بسیار بزرگ به خارج از تنگه منتقل کرده است. رویترز در گزارش ۳ اکتبر نوشت عراق پیشتر برای عبور نفتکش‌های خود از هرمز مجوز ایران را دریافت کرده بود؛ بنابراین عبور این نفتکش به خودی خود به معنای بازگشت تردد عادی در تنگه نیست.

برای فهم وضعیت فعلی هرمز باید میان «باز بودن جغرافیایی تنگه» و «باز بودن تجاری تنگه» تفاوت گذاشت. تنگه از نظر فیزیکی مسدود نشده و برخی کشتی‌ها همچنان از آن عبور می‌کنند، اما این به معنای بازگشت جریان عادی کشتیرانی نیست. گزارش یکشنبه ۴ اکتبر نشریه نشنال درباره نفت عراق نیز تصریح می‌کند که جنگ، حملات موشکی و پهپادی، افزایش هزینه بیمه و درگیری‌های دریایی صادرات عراق را مختل کرده و خریداران برای تحویل نفت در خارج از تنگه فشار آورده‌اند. به همین دلیل، بغداد مجبور شده بخشی از ریسک حمل را خودش بر عهده بگیرد.

بستن تنگه صرفا فیزیکی نیست

در چنین شرایطی، «بستن هرمز» لزوما به معنای قرار دادن یک مانع فیزیکی در عرض تنگه نیست. اهرم اصلی می‌تواند کنترل امنیت و ریسک عبور باشد. گزارش یکشنبه ۴ اکتبر عرب نیوز به نقل از خبرگزاری فرانسه و سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا می‌گوید یک کشتی در تنگه هدف یک پرتابه ناشناس قرار گرفته و موتورخانه آن آسیب دیده است؛ خدمه سالم مانده‌اند و گزارشی از آلودگی محیط زیست منتشر نشده است. همین گزارش یادآوری می‌کند که هرمز همچنان یکی از محورهای اصلی اختلاف تهران و واشنگتن است.

داده‌های رسمی سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا نیز نشان می‌دهد مسئله صرفا یک حادثه منفرد نیست. این سازمان روز جمعه ۲ اکتبر از برخورد یک نفتکش با یک پرتابه ناشناس هنگام خروج از هرمز خبر داد که به آتش‌سوزی کوچک و قطع برق روی کشتی منجر شد؛ در عین حال خدمه سالم گزارش شدند. سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا برای روزهای ۱ و ۲ اکتبر نیز هشدارهای دیگری درباره حوادث مشابه منتشر کرده است. بنابراین حتی در شرایطی که عبور امکان‌پذیر است، ریسک امنیتی همچنان بخشی از محاسبه کشتیرانی است.

دیگر دولت نفت حمل می‌کند

محموله عراق دقیقا در همین نقطه اهمیت پیدا می‌کند. به نوشته نشنال در روز یکشنبه، شرکت نفتکش عراق با هماهنگی شرکت‌های تخصصی یک نفتکش بسیار بزرگ تهیه کرد، آن را با ۲ میلیون بشکه نفت بارگیری و محموله را به خارج از تنگه منتقل کرد. این اقدام بخشی از تغییر مدل فروش نفت عراق است: در گذشته، نفت در قالب تحویل در بصره فروخته می‌شد و خریدار معمولا مسئول تامین نفتکش و حمل آن بود؛ اما اکنون بغداد می‌خواهد با بر عهده گرفتن حمل، اختیار بیشتری بر محل تحویل و قیمت فروش داشته باشد. مدیر شرکت نفتکش عراق حتی از برنامه خرید نفتکش‌های تخصصی برای بازسازی ظرفیت حمل مستقل این کشور سخن گفته است.

این تغییر فقط یک تصمیم لجستیکی نیست. وقتی عبور از یک مسیر دریایی با خطر حمله و افزایش هزینه بیمه مواجه است، خریدار ممکن است برای پذیرش نفتی که باید از آن مسیر عبور کند تخفیف بیشتری مطالبه کند. بنابراین فروشنده می‌تواند با قبول مسئولیت حمل، بخشی از ریسک را خودش مدیریت کند و نفت را در نقطه‌ای خارج از خلیج فارس به خریدار تحویل دهد. بلومبرگ نیز همین تغییر را یک تحول در شیوه بازاریابی نفت عراق دانسته و نوشته است که انتقال محموله به خارج از خلیج فارس می‌تواند به عراق کمک کند به پالایشگاه‌هایی دسترسی پیدا کند که حاضر نیستند نفتکش خود را وارد هرمز کنند و در نتیجه تخفیف کمتری برای نفت عراق مطالبه شود.

دسته‌بندی عبور نفت

روش دیگری که در روزهای اخیر برای حفظ جریان نفت مورد استفاده قرار گرفته، «انتقال کشتی به کشتی» است. فایننشال اکسپرس در روز یکشنبه گزارش داد واردات نفت هند از غرب آسیا در سپتامبر به ۲.۱۰ میلیون بشکه در روز رسیده که ۷۴ درصد بیشتر از ماه اوت بوده است؛ در این میان، افزایش استفاده از انتقال کشتی به کشتی یکی از عواملی بوده که به تامین نفت از منطقه خلیج فارس کمک کرده است. در این روش، نفت در نقطه‌ای مناسب‌تر از نظر امنیتی از یک نفتکش به نفتکش دیگر منتقل می‌شود تا بخشی از ریسک مسیر مدیریت شود.

این روند نشان می‌دهد که در شرایط جنگی، هرمز می‌تواند به جای یک «کلید روشن – خاموش»، به یک مسیر با درجات مختلف دسترسی تبدیل شود. بخشی از نفت می‌تواند عبور کند، بخشی از محموله‌ها ممکن است با مجوز یا هماهنگی خاص منتقل شوند و بخشی دیگر به مسیرهای جایگزین، انتقال کشتی به کشتی یا خطوط لوله وابسته شود. گزارش گاردین در اول اکتبر نشان داده بود که صادرات نفت خام از هرمز در سپتامبر به ۱۶.۵ میلیون بشکه در روز رسیده، در حالی که حدود ۴۰ درصد نفت منطقه اکنون از طریق مسیرهای جایگزین یا روش‌های دور زدن تنگه منتقل می‌شود؛ یعنی بازگشت جریان نفت به معنای بازگشت ساختار پیش از جنگ نیست.

از این منظر، نفتکش ۲ میلیون بشکه‌ای عراق بیشتر از آنکه نشانه «باز شدن هرمز» باشد، نمونه‌ای از نحوه جدید کار کردن هرمز است: تنگه هنوز قابل عبور است، اما عبور از آن به یک عملیات مدیریت ریسک تبدیل شده است. مجوز سیاسی، امنیت مسیر، نوع کشتی، بیمه، هزینه حمل، مقصد و اینکه چه کسی مسئولیت محموله را بر عهده می‌گیرد، همه بخشی از معادله شده‌اند.

سوال اصلی‌تر در عبور از تنگه هرمز

به همین دلیل، سوال دقیق‌تر درباره هرمز دیگر این نیست که «باز است یا بسته؟» بلکه این است که چه کسی، با چه مجوزی، با چه هزینه‌ای و تحت چه سطحی از ریسک می‌تواند از آن عبور کند؟ اتفاق ۲ میلیون بشکه‌ای عراق دقیقا از همین زاویه اهمیت دارد. بغداد نشان داده که حتی در شرایطی که عبور از هرمز پرریسک است، می‌توان با تغییر مدل حمل و انتقال مسئولیت از خریدار به فروشنده، بخشی از جریان نفت را حفظ کرد؛ اما این با بازگشت هرمز به یک مسیر عادی و کم‌ریسک تفاوت اساسی دارد.

موضع تهران در روز یکشنبه این پیچیدگی را بیشتر می‌کند. محمدباقر قالیباف رئیس مجلس ایران اعلام کرده هرمز تا اجرای ۷ شرط مورد نظر ایران باز نخواهد شد. بنابراین همزمان می‌توان شاهد عبور یک نفتکش ۲ میلیون بشکه‌ای و ادعای «بسته بودن» هرمز بود؛ زیرا منظور از این موضع لزوما توقف فیزیکی هرگونه عبور نیست، بلکه جلوگیری از بازگشت تردد عادی و بدون محدودیت تا زمان تحقق شروط سیاسی تهران است.